आरोग्य विभागद्वारे पुरवल्या जाणाऱ्या विविध सेवा
माता आणि बाल आरोग्य :-
प्रसूतिपूर्व काळजी (Antenatal Care) :-
सर्व गर्भवती महिलांची नोंदणी (१२ आठवड्यांच्या आत).
गर्भधारणेदरम्यान किमान पाच तपासण्या :- पहिली तपासणी गर्भधारणा झाल्याचा संशय येताच, दुसरी तपासणी (१२ व्या आठवड्यात), तिसरी तपासणी ४ ते ६ महिन्यांत (२६ व्या आठवड्यात), चौथी तपासणी ८ व्या महिन्यात (३२ व्या आठवड्यात) आणि पाचवी तपासणी ९ व्या महिन्यात (३६ व्या आठवड्यात).
सर्वसाधारण तपासणी, वजन, रक्तदाब, ॲनिमिया (रक्तक्षय) तपासणी, पोटाची तपासणी, उंची, स्तनांची तपासणी, पहिल्या तिमाहीत फॉलिक ॲसिडचे सेवन, १२ आठवड्यांनंतर लोहाचे (Iron) सेवन, फॉलिक ॲसिडच्या गोळ्यांचे वाटप, धनुर्वात प्रतिबंधक लसीचा डोस, ॲनिमियावरील उपचार इत्यादींसारख्या सर्वसमावेशक व अत्यावश्यक सेवा. (आरोग्य परिचारिका आणि आरोग्य सहाय्यकांसाठीच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार).
हिमोग्लोबिन, लघवीतील प्रथिने आणि साखरेची तपासणी यांसारख्या प्रयोगशाळा चाचण्या.
जोखमीच्या (At-risk) गर्भवती मातांचे निदान आणि पुढील उपचारांसाठी संदर्भ सेवा (Referral).
प्रसूतीदरम्यानच्या सेवा :-
आरोग्य संस्थेमध्येच प्रसूती होण्यावर भर. (यासाठी प्रोत्साहन देणे).
स्वच्छतेच्या ५ नियमांचे पालन करून, प्रशिक्षित व्यक्तीद्वारे प्रसूती करणे.
त्वरित आणि योग्य संदर्भ सेवा (Referral services) उपलब्ध करून देणे.
प्रसूतिपश्चात काळजी (Postnatal Care) :-
प्रसूतीनंतर किमान २ वेळा घरी जाऊन तपासणी (Home visit). पहिली भेट प्रसूतीनंतर ४८ तासांच्या आत आणि दुसरी भेट ७ ते १० दिवसांच्या दरम्यान. जर बाळाचे वजन कमी असेल, तर अशा पाच भेटी ४८ तासांच्या आत आणि त्यानंतर ७, १४, २१ व २८ व्या दिवशी दिल्या जाव्यात.
प्रसूतीनंतर अर्ध्या तासाच्या आत स्तनपान सुरू करणे.
सल्ला आणि समुपदेशन :- आहार व विश्रांती, स्वच्छता, गर्भनिरोधक पद्धती, नवजात बाळाची काळजी, अर्भक व बालकाचा आहार, तसेच लैंगिक आजार, HIV/AIDS इत्यादींविषयी.
प्रसूतिपश्चात काळजी :-
उपकेंद्र कर्मचाऱ्यांद्वारे प्रसूतिपश्चात घरी जाऊन किमान २ तपासण्या :- पहिली भेट प्रसूतीनंतर ४८ तासांच्या आत आणि दुसरी भेट प्रसूतीनंतर ७ दिवसांच्या आत.
प्रसूतीनंतर अर्ध्या तासाच्या आत स्तनपान सुरू करणे.
प्रसूतीनंतर अर्ध्या तासाच्या आत स्तनपान सुरू करणे.
बालकाचे आरोग्य :-
नवजात बाळाची काळजी.
६ महिन्यांपर्यंत केवळ स्तनपान (Exclusive breastfeeding).
लसीकरणाद्वारे प्रतिबंध करता येणाऱ्या आजारांपासून सर्व अर्भके आणि बालकांचे लसीकरण करणे.
५ वर्षांपर्यंत, दर ६ महिन्यांच्या अंतराने ‘जीवनसत्त्व अ’ (Vitamin A) चे ९ डोस देणे.
बालकांमधील कुपोषण आणि विविध आजारांचे प्रतिबंध व उपचार. मुले.
बाल संगोपन :-
नवजात बालकांसाठी सोयीस्कर आणि तज्ञ सेवा.
नवजात बालकांमधील हायपोथर्मिया (शरीराचे तापमान कमी होणे) आणि कावीळ यांचे व्यवस्थापन.
नवजात बालकांची काळजी :-
बाल संगोपन :-
नवजात आणि बालकांमधील आजारांच्या एकात्मिक व्यवस्थापनासह (IMNCI) आजारी बालकांची तातडीची काळजी.
मुलांमधील सामान्य आजारांची काळजी.
जन्मानंतर पहिल्या सहा महिन्यांसाठी केवळ स्तनपानास प्रोत्साहन देणे.
मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार लसीकरण-प्रतिबंधक आजारांविरुद्ध अर्भक आणि बालकांचे सर्वसमावेशक लसीकरण.
व्हिटॅमिन ए चे प्रतिबंधात्मक डोस देणे.
मुलांमधील कुपोषण, जंतू इत्यादी आजारांचे प्रतिबंध आणि नियंत्रण.
कुटुंब नियोजन आणि गर्भनिरोधन:-
योग्य कुटुंब कल्याण पद्धती वापरण्यासाठी आरोग्य शिक्षण, प्रेरणा आणि समुपदेशन प्रदान करणे.
कुटुंब नियोजनाच्या साधनांची उपलब्धता – गर्भनिरोधक, तांबे, तोंडी गर्भनिरोधक गोळ्या, तात्काळ गर्भनिरोधक इत्यादी.
कायमस्वरूपी कुटुंब कल्याण पद्धतींचा अवलंब करणाऱ्या पात्र जोडप्यांसाठी पाठपुरावा सेवा.
आवश्यकतेनुसार सुरक्षित गर्भपातासाठी समुपदेशन आणि योग्य संदर्भ सेवा.
किशोरवयीन आरोग्य सेवा
आरोग्य शिक्षण, समुपदेशन आणि संदर्भ सेवा.
शालेय आरोग्य सेवेसाठी साहाय्य.
मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार लसीकरण-प्रतिबंधक आजारांविरुद्ध अर्भक आणि मुलांचे सर्वसमावेशक लसीकरण.
उपचारात्मक सेवा :-
किरकोळ आजारांवर उपचार उदा. ताप, अतिसार, श्वसनसंस्थेचे आजार, जंतविकार, अपघात आणि आपत्कालीन परिस्थितीत प्रथमोपचार.
त्वरित आणि योग्य संदर्भ सेवा.
प्राथमिक आरोग्य केंद्राचे वैद्यकीय अधिकारी, आशा अंगणवाडी सेवक, पंचायत राज संस्था, स्वयंसहायता गट यांच्या मदतीने अंगणवाडीत दर महिन्याला किमान एक आरोग्य दिन आयोजित करणे.
जीवन घटनांची नोंद :-
जन्म, माता मृत्यू, अर्भक मृत्यू (२१ दिवसांच्या आत) यांसारख्या महत्त्वाच्या आकडेवारीची (घटनांची) नोंद आणि अहवाल देणे.
प्राथमिक आरोग्य केंद्र
अ) वैद्यकीय सेवा:-
बाह्यरुग्ण सेवा: सकाळी ४ तास आणि संध्याकाळी २ तास.
२४ तास आपत्कालीन सेवा:-
दुखापती आणि अपघातांचे योग्य व्यवस्थापन आणि प्रथमोपचार, रुग्णाला पुढील उपचारांसाठी पाठवण्यापूर्वी (रेफर करण्यापूर्वी) जीवघेण्या धोक्यातून बाहेर काढणे, कुत्रा चावणे, विंचू चावणे, साप चावणे आणि इतर आपत्कालीन रुग्णांना योग्य काळजी देणे.
रेफरल सेवा:-
ज्या रुग्णांना विशेषज्ञांच्या सेवांची आवश्यकता आहे, त्यांच्यासाठी योग्य आणि त्वरित रेफरल सेवा:-
रुग्णांना स्थिर करणे.
रेफरल प्रवासादरम्यान रुग्णांना योग्य पूरक सेवा प्रदान करणे.
प्रा. ए. सेंटरच्या वाहनातून किंवा वैद्यकीय अधिकाऱ्याकडे उपलब्ध असलेल्या अनुदानातून, भाड्याच्या वाहनाने रेफरल सेवा प्रदान करणे.
मुलांमधील सामान्य आजारांची काळजी.
अंतर्वासी सेवा (६ खाटा):-
कल्याणकारी कुटुंब सेवा
दत्तकविधानाबाबत शिक्षण, प्रबोधन आणि समुपदेशन
